İsmail Engin : Emek – İlk Alevi[lik] Dergisi [1962] – V

[İsmail Engin] 1962 yılında Ankara’da yayımlanmaya başlayan Emek Dergisi, Türkiye’de Alevi kimliğinin yazılı basındaki ilk kurumsal ifadelerinden biri olarak dikkat çekmektedir. Derginin Ağustos 1962 tarihli ancak 22 Eylül 1962’de yayımlanan 5. sayısı, yalnızca inanç ve kültür konularını değil, dönemin toplumsal ve siyasal tartışmalarını da yansıtan önemli bir belge niteliğindedir. Dergi, bu sayısında bir yandan Alevi-Bektaşi düşüncesinin temel referanslarını okuruyla buluştururken, diğer yandan halkçı ve ilerici bir dünya görüşünü savunmaktadır. 

* * *

“Sahibi ve yazı işleri Müdürü” Sefer Aytekin olan, adı sol üst köşede kırmızı renkle yazılmış, “Emek Basım Yayımevi”nde “Kültür Dergisi” mottosuyla ve “Şimdilik ayda bir çıkar” ibaresiyle basılan Ankara merkezli “Emek Dergisi”nin 6 sayfadan ibaret “Ağustos 1962” ibaresiyle yayımlanan 5. sayısı, 22 Eylül 1962’de çıkmıştır.

Derginin 5. sayısının ilk sayfasında 4. sayfada da devam eden, Sefer Aytekin’in “Kurtuluş Yolu” [ibid, 1, 4]; Bedri Noyan’ın “İyilik Üzerine” [ibid, 1] Cafer Can’ın da “İnsana İbret” [ibid, 1] başlıklı yazıları vardır.

İkinci sayfada, ilk sayıdan devamla, imzasız “Kur’an’dan”, “İncil’den”, “Tevrat’tan” ve “Zebur’dan” örneklerin sunulan “Dört Kitap – V” başlıklı yazının [ibid, 2] dışında; Avukat Cemal Özbey’in “Mevlânaya Göre Namaz” [ibid, 2] adlı yazısı ve ayrıca Kul Ahmet’ten “İlim Meydanı” başlıklı şiir bulunmaktadır. 

Üçüncü sayfada, “Muaviye Hayranlarına Cevap – Muaviye Kimdir?” başlıklı ilk sayıda başlayan dizi yazının üçüncüsüne [ibid, 3] ve ayrıca “Halk Edebiyatından Seçmeler”de [Âşık] Ali İzzet’tin “Birlik” [ibid, 3] şiirine yer verilmektedir.

Dördüncü sayfada, ilk sayfada başlayan Sefer Aytekin’in sözü edilen yazısının devamıyla birlikte, “Okuyucularla Başbaşa” [ibid, 4] kısmında okur mektuplarına değinilmek ve onlara cevap verilmektedir. Adı geçen köşe, derginin Türkiye’nin farklı bölgelerindeki okurlarıyla kurduğu güçlü bağı göstermektedir. 

Bu bağlamda, Malatya’dan İbrahim Polat’a, Senirkent’ten Hüseyin Bayrak’a, Malatya’dan Ahmet Sönmez’e, Samsun’dan Şevket Demir’e, Erzurum’dan Dursun Candaş’a, Adana’dan Ali Güzel’e, Çorum’dan Ahmet Uzun’a, İzmir’den Musa Dereli’ye hitaben Eba Müslüm, Muaviye, Köy Enstitüleri ve İmam Hatip Okulları, Âşık Veysel, Hz. Ali, Deli Boran, Derviş Ali ile ilgili değinmeler yapılmaktadır. [ibid, 4] 

Dördüncü sayfada imzasız “O Gün” başlıklı kısa bir yazı da vardır. Yazı, 

“Halkımız ezgin, halkımız dertli, halkımız sefalet içinde, halkımız cehennem içinde.

Halkın içinden, köyden yetişen âşıklar, bu sonsuz çileyi dilet getirir ve yakınırlar (...)” [ibid, 4]

şeklinde başlamaktadır. 

Belirtilen sayfanın sol alt köşesinde kutuya alınmış hâlde “Velâyetname-i Hacıbektaş Veli” adlı kitabın reklamı yapılmaktadır. [ibid, 4]

Beşinci sayfa, Sıtkı Baba’nın oğlu “Ali Baki Gül”e [ibid, 5] ayrılmıştır. Burada, onun kısa hayat öyküsü ile “Sendedir”, “Ey Vaiz”, “Zengin – Fakir”, “Sığmaz”, “Benlik Destanı”, adlı şiirleri yayımlanmaktadır. [ibid, 5] 

Buna göre, Ali Baki Gül,

“(...) Sıtkı Baba’nın oğludur. 1897 yılında Merzifon’un Hariz köyünde doğmuş, 1956 yılı 24 Aralıkta bu köyde dünyadan göçmüştür. (...) Deyişlerinde babasının etkisi çoktur. (...) babası gibi koşma, mersiye, gazel, semai ve hicviyeler yazmıştır. Deyişlerinin tamamı oğlu Muhsin Gül’de bulunmaktadır.” [ibid, 5] 

Altıncı ve son sayfada, Diyanet İşleri hakkında Akbaba dergisinden Yusuf Ziya Ortaç ile Dünya gazetesinden Falih Rıfkı Atay’ın iki yazısı “Kara Gölge” başlığında birleştirilmiştir. [ibid, 6] Yazıya eklenen ön girişte;

“Diyanet İşleri ile ilgili devlet bakanının yaptığı konuşma korkunç bir gerçeği aydınlatmış oldu. Altmış bin din adamından, ellibeş bini ilköğretim bile görmemiş. (...)” [ibid, 6]

denmektedir. 

Diyanet İşleri Başkanlığı’na yönelik eleştirel değerlendirmelerin dergi vasıtasıyla okura iletilmesi, dönemin Alevi kamuoyunda devletin din politikalarına ilişkin sorgulamaların erken örnekleri arasında yer almaktadır.

Öte yandan, Mehmet Emin Yurdakul tarafından kaleme alınan “Halkın Şairi” [ibid, 6] başlıklı makale de okurunun ilgisine sunulmaktadır:

«Ey şair! Sazınla benim yanıma gel; bana doğru egil! Bak, ben dünyayı kuranım; halkım. Asırlardır sapanımla, herkese ekmek hazırladım, fakat ben açım. Çekicimle, herkesin saadetini dövdüm; fakat ben bedbahtım. Kazmamla, herkesi zengin ettim; fakat ben yoksulum. Süngümle, herkesin hürriyetini korurum; fakat ben esirim.» [ibid, 6]

* * *

Emek Dergisi’nin 5. sayısı, Alevi toplumunun kültürel, inançsal ve toplumsal taleplerini görünür kılan; halkçı, ilerici ve eleştirel yaklaşımıyla dönemin düşünce dünyasına ışık tutan önemli bir kaynak olarak değerlendirilebilir. Aradan geçen onlarca yıla rağmen bu sayıda ele alınan kimlik, eşitlik, eğitim ve inanç özgürlüğü gibi meselelerin güncelliğini koruması, derginin tarihsel önemini artırmaktadır. | @ismailenginhd [11.06.2026]