İsmail Engin : Bilim ve Ütopya Dergisinin Kapak ve Dosya Konusu - Anadolu Aleviliği [1996]

[İsmail Engin] “Sahibi”nin Gökyüzü Sanat Ürünleri Ltd. Şti adına Ferit Ülsever; “Yayın Yönetmeni”nin Ender Helvacıoğlu; “Sorumlu Müdür”ün Metin Aktaş’ın olduğı İstanbul merkezli “Aylık bilim ve politika dergisi” Bilim ve Ütopya’nın Ağustos 1996’da yayınlanan 64 sayfalık 26. sayısının kapak paketi “Kökeni, tarihi ve bugünüyle Anadolu Aleviliği” adını taşımaktadır.

Kapak ve dosya konusunun içeriğini Ali Balkız “Çağdaşlaşma ve Alevilik” [ibid, 8-9], Çetin Yetkin “Ha Kızılbaş ha Türk!” [ibid, 9], Baki Öz “Manicilik ve Alevi-Bektaşilikteki izleri” [ibid, 10-11], Nejat Birdoğan “Zorunlu bir yanıt – Batınilik ve Hasan Sabbah” [ibid, 12-14], Haluk Hepkon “Burçay Anger’e yanıt – Tarih gerçekten de hafiflik kaldırmaz” [ibid, 15], İlhan Cem Erseven “Budizm ve Bektaşilikte ortak motifler” [ibid, 16-17], Abdülbaki Gölpınarlı “Mevlevilik ve Bektaşilik” [ibid, 18-19], Yatağanoğlu Alimcan “Oğuzlardan Yatağan Mahmut Sultan” [ibid, 20-21], Niyazi Öktem “Bahailik ve ütopya” [ibid, 21], Bedri Noyan “Bektaşilikte dokunulmayan hayvanlar” [ibid, 22] başlıklı makaleleriyle doldurmaktadır.

Dergide imzasız kaleme alınan “Anadolu Alevilerinin genel görünümü” ile “Tarihte ve günümüzde Alevilik” başlıklı yazılar da vardır.

“Anadolu Alevilerinin genel görünümü” başlıklı yazıda [ibid, 6-7] “Anadolu Aleviliği” için;

“gerek yurdumuzda, gerekse kimi komşu ülkelerin bize teğet bölgelerinde yaşayan bir kesim toplulukların İslamlıkta ve Hıristiyanlıkta bulunmayan bir takım özelliklerle donanmış inanç ve tapınmalarının, özetle dinlerinin ortak adıdır” [ibid, 6]

tanımlaması yapılmakta; devamında şu görüşler ileri sürülmektedir:

“Sınırlarını çizdiğimiz bölgede yaşayan toplulukların inançlarının tümü birbirine eş değildir. Ortak ritleri olduğu gibi birbiriyle benzeşmeyen ritleri de vardır. (...) Bu nedenle Anadolu Aleviliği, bir federasyon da sayılabilir. (...) Söz gelimi; kökenini Şaman dininden alan bir rit, Zerdüşt etkisinde kalan Kürt/Zaza topluluklarına zamanla geçmiş görünmektedir. Adak ağaçlarına bez bağlama bu etkinin tipik örneğidir.

(...) Ele aldığımız inanca ‘Alevilik’ adının verilmesi yuvarlak olarak yüz yıllık bir olgudur.” [ibid, 6]

İsmail Engin : Yeni Yol’da Yeni Dünya’da Birlik ve Türkiye’de Bektaşilik [1971] - Nakşilikle Bektaşilik aynı kökenli mi? Hıristiyan Bektaşilik?

[İsmail Engin] “Yeni Yol’da Yeni Dünya’da Birlik”, 3. sayısı “Geniş Cepheci Sosyalist Birlik” mottosuyla yayınlanan ve Abidin Nesimi’nin çıkardığı; İstanbul merkezli dergidir.

31 Mart 1971’de 200 kuruş fiyatla yayınlanan 32 sayfalık 3. sayısının kapağında “İçindekiler” vardır.

Derginin künyesinde “Yazışma Adresi” A. Fatinoğlu adına kaydedilmektedir. 

Belirtilen sayıda “Okurlarımıza” dışında; “Geniş Cephe’nin Kurulması (III)”, “Yolundan Saptırılan Türkiye, “Dünya Politikaları İçinde Türk Politikası”, “Türkiye’de Bektaşilik: III - Bektaşilik ve Bütünleşme” yazıları, imzasız olarak yayınlanmaktadır.

Dergi, Birlik Partisi Genel Başkan Yardımcısı Orhan Arsal’ın “Birlik Partisi Mensuplarına Çağrı”sıyla okunmaya başlanmaktadır. Çağrı, adı geçen parti mensuplarına derginin önerilmesini ve parti üyelerinin abone olmasını, bulmasını içermektedir. [ibid, 2]

Abidin Fatinoğlu’nun kaleme aldığı “Okurlarımıza” başlıklı yazıda [ibid, 3-5] Birlik Partisi ile dergi arasında organik bir bağın bulunmadığı vurgusu yapılmakta [ibid, 3] ve eklenmekdir:

“(...) ne Parti’nin tasarrufları, Dergi’mizi, ne de Dergi’mizin tasarrufları Parti’yi ilzam eder. Birlik Partisi’nin niteliği; genellikle, halkın halk tarafından halk için idaresini öngörmesi, özellikle, şehirlerden uzak hücra köylerde, ormanlık mıntıkalarda yaşayan halkın sınıfsal sorunlarını bilimsel ekonomi politik açısından çözmesidir. 

Parti’nin bu niteliğile, Dergi’mizin niteliği tam çakışır biçimdedir. Gerek Birlik Partisi ve gerekse Birlik Dergisi, bu hususun, bundan yediyüz yıl önce, Pir Hünkâr’ın büyük bir sezişle, formüle ettiği Hadimülfukaralık, Ser Leşkerifukaralık, Tevellâ ve Teberra ilkelerinde çözümlendiği kanısındadırlar.” [ibid, 3]

“Türkiye’de Bektaşilik: III - Bektaşilik ve Bütünleşme” başlıklı yazıda [ibid, 27-32] Bektaşilik, “Türk Aleviliği” olarak nitelenmekte ve Alevilik öncelikle köken itibariyle ele alınmaktadır:

İsmail Engin : Yeni Yol’da Yeni Dünya’da Birlik” ve Alevilik [1971] - 'Hiç tereddüdsüz şunu diyebiliriz: her Alevi sosyalisttir.'

[İsmail Engin] 2. sayısı “Geniş Cepheci Sosyalist Birlik” mottosuyla yayınlanan ve Abidin Nesimi’nin çıkardığı; İstanbul merkezli dergidir.

23 Şubat 1971’de 200 kuruş fiyatla yayınlanan 32 sayfalık 2. sayısının kapağında “T.B.M.M. Reisi Mustafa Kemal”in 29 Kasım 1920’de yaptığı bir konuşmadan alıntı vardır.

Derginin künyesinde “Sahibi ve Sorumlu Yönetmeni” M. Z. A. Fatinoğlu kaydına rastlanılmaktadır. 

Belirtilen sayıda “Okurlarımıza”, “Yarım Ayın Olayları”, “Geniş Cephenin Kurulması (I)”, “Türkiye’de Sosyalist Düşüncenin Gelişmesi”, “Türkiye’de Alevilik (I)”, “Türkiye’de Alevilik (II), “Doğunun Etnik Sorunları”  başlıklı yazılar bulunmaktadır. Yazıların tamamı imzasızdır.

“Okurlarımıza” başlıklı yazıda [ibid, 3-7]; 

“Dergi sahibinin bir alevi ana ve babadan dün yaya gelmiş bir sosyalist oluşu, akla bazı çağrışımlar getirebilir: (genellikle dinler, özellikle İslam dini ve Alevi mezhebi karşısındaki tutumumuzun ne olacağı sorunu gibi) 

A — Biz, her dine, her din mensubuna saygı duyarız. Fikren materyalistiz. Allâh ve Peygamber konusunda, fıtrat ve tekvinde (Dehr) suresinde ön görülen esaslara saygı duyarız. Bundan ötürü Ebu İshak Ravendi, Ebu Bekr Razi gibi Dehrîyundan bir Aleviyiz. Yani Melâmet Ehliyiz. Siyasette, kesin olarak, laik düşünceden yanayız... 

Laikliğimiz, Millî Şefin laiklik anlayışı değil, Çağdaş Batı Dünya’sı anlayışıdır. (Yani biz laik’iz, parecletiste değil...) 

Bizim laikliğimiz özetle şöyledir: 

1 — Lozan Ahitnamesi ile İsevî’lere Musevî’lere tanınan bütün hakların Sünnî ya da Alevî bütün Muhammedi’lere tanınması, 

2 — (...) ibadetlerin, ayinlerin yasaların teminatına bağlanması.. Nakşî-i Halidî’ler Hatm-i Hacekân, Aleviler Cem... ayinlerini devlet himayesinde yapabilmelidirler. 

3 — Miktarı onbeş milyonu bulan Alevî çocuklarına devlet mekteplerinde din dersleri adı altına Hanefi İlmihali okutulmaktadır. Buna kesin olarak son verilmesi gerekir. Devlet okullarında ya din dersi okutulmaz, veya okutulacaksa, bunun objektif olarak hem Sünnî hem de Alevî İlm- i Hal’ini öğretici doğrultuda olması gerekir. 

İmanda Maturidi’yi, amelde Hanefî’yi esas alan Diyanet İşleri Reisliği kesin olarak bir Devlet Orğanı olmaktan çıkarılmalıdır. 

Diyanet İşleri Reisliği ödeneği Gayr-i Müslim’lerden Alevî’lerden alınan vergilerden ödenmektedir. Diyanetişleri, Gayr-i müslimlerin, Alevîlerin inançlarına saldırması, onlardan haraç alması vatandaşlık görüşü ile bağdaşmaz. Bu kuruluş, kanunen değilse bile, fiilen mevcut olan İlim Yayma, Cami Yaptırma şeklindeki Sünnî cemaat teşkilâtı emrine verilmeli, T.B.M.M. de İslâm Cemaat teşkilatınm organik yasalarını tedvin etmelidir. (...)” [ibid, 4-5]

İsmail Engin : Mahir Kaynak'ın da katkı yaptığı bir dergi : Yeni Yol’da Yeni Dünya’da Birlik [1971]

[İsmail Engin] “Türkiye’nin Bağımsızlığı ve Emekçinin Özgürlüğü İçin Savaşır” mottosuyla Abidin Nesimi’nin çıkardığı; İstanbul merkezli “Onbeş Günlük Geniş Cepheci Sosyalist Dergi”dir.

1 Şubat 1971’de 200 kuruş fiyatla yayınlanan 32 sayfalık 1. sayısının kapağında “Türkiye’nin Bağımsızlığı için Geniş Cephede ilk Adım” yazmaktadır.

Derginin künyesinde “Sahibi ve Sorumlu Yönetmeni” M. Z. A. Fatinoğlu kaydına rastlanılmaktadır.

İlk sayıda “Yeni Yol’da - Yeni Dünya’da Birlik Neden Çıkıyor”, Mehmet Ergün Sarı imzalı “Genel Olarak Gençlik ve Gençlik Eylemleri”, “Okurlarımızdan Özür Dileriz” başlıklı yazılar bulunmaktadır.

İmzasız yayınlanan “Yeni Yol’da - Yeni Dünya’da Birlik Neden Çıkıyor” başlıklı yazıda, “Derginin Temel İlkeleri”, “Yeni Yol’da – Yeni Dünya’da Birlik (Yayına Başlarken”, “Ekonomik Bünye Krizi”, “Politik Konjonktür Krizi”, “Şekilsiz Birlik Dergisinden Yeni Yol’da – Yeni Dünya’da Birlik Dergisine”, “Yeni Yol – Yeni Dünya Dergileri ve Türkiye’de Sosyalist Akımlar”, “Yeni Yol – Yeni Dünya”, “Yeni Yol’da – Yeni Dünya’da Birlik”, “Türkiye’de Sosyalist Gruplar Skalalarında Birlik”, “Marksolog Değil, Marksist Olmak”, “Sosyalizmi Tanımlamak”, “Sosyalizmi Gerçekleştirmek”, “Türkiye’de Sosyalist Grupların Tutumu”, “Niçin ve Nasıl Bir Geniş Cephe?”, “Grup – Parti – Cephe”, Türkiye’de Sosyalist Çaba”, “Geniş Cephe Niteliği” konularında bilgiler verilmektedir.

İsmail Engin : Ezilenler

[İsmail Engin] İlk sayısı “On Beş Günde Bir Çıkar Toplumcu Gazete” mottosuyla 25 Aralık 1968’de yayınlandı. 

Üzerindeki “Fiatı” 25 kuruştur. 2 sayfa, tek yapraktan ibarettir. 

“Sahibi ve Sorumlu Müdürü” Kemal Burkay; “Yönetim Yeri” Tunceli’dir. Ordu’da dizilmiş ve basılmıştır.

“Tunceli Köylüsü Toprak Reformu istiyor“ manşetiyle çıkmıştır. Devamında; “Ülkemizin ve köylümüzün kalkınması için toprak reformu şarttır. Hiç bir ülke, toprak reformu yapmadan ileri ülke olamamıştır” alt başlığı vardır. Haberde, köylülerin Başbakan ve TBMM Başkanlığı ile ilgililere sundukları dilekçelerden örnekler verilmektedir:

"Tunceli Mazgirt İlçesi Hasorik Köyü halkındanız. Gerek kendi adımıza, gerekse topraksız ve yoksulluk içinde yüzen bütün Hasorik köylüleri ve bizim durumumuzda olan bu ülkenin binlerce, yüz binlerce topraksızı, yarıcısı adına (...)"

toprak verilmesi talep edilmektedir.

"Keban’da Dönen Dolaplar" başlıklı haber ilk sayfanın diğer haberidir.

İsmail Engin : Cem Spor Kuruldu, Cem Evi Bülteni [1996] - Baselland ve Çevresi Alevi Bektaşi Cem Evi Yayını

[İsmail Engin] Ve “Cem Spor Kuruldu” : “Cem Evi Bülteni” [1996] - “Baselland ve Çevresi Alevi Bektaşi Cem Evi Yayını”

“Basel ve Çevresi Alevi Bektaşi Tanıtma Kültür Evi Yayını” olarak yayın hayatına 1994’te başlayan “Kültür Evi Bülteni”nin 2. sayısı Ekim 1994’te çıkıyordu.

Bültenin 3. sayısı “Baselland ve Çevresi Alevi Bektaşi Cem Evi”nin yayını şeklinde “Cem Evi Bülteni” adıyla Ağustos 1996’da okurun ilgisine sunuluyordu.

Kapağında Hz. Ali’nin imgesel grafiği bulunuyordu.

Sahibi, Yönetim Kurulu adına Kemal Özbey’di. Yazı Kurulu’nda Erdal Demir, Cafer Koç, Hatip Erdem, Burcu Kalman, Ali Ekber Ölmez, Mürsel Ece ve Hüseyin Şahin isimlerine rastlanıyordu. “Cem Post Dedeleri” künyeye eklenmişti: Zeynal Arıca, Rıza Özçakmak.

A4 ebatındaki 12 sayfadan ibaret Bülten’e “İçindekiler” de kaydedilmişti: “Kapak”, “Önsöz”, “Cem Evimizden Size”, “Post Dedelerinin dilinden”, “Muhabbet Sofrası”, “Bizim Penceremizden”, “Bacıların Köşesi”, “Gençlerin Dilinden”, “Güncel Olaylar”, “Şiir Köşesi”, “Bektaşi Fıkraları”, “12 İmamlar”.

Bülten’in iç kapağında “Cem Evimizde vereceğimiz Kültürel faliyetlert ve Kurslarımız” ile “Cem Spor Kuruldu” başlıklı haberler dikkat çekiyordu.

“Cem Evimizden Sizlere” başlıklı yazıda, Bültenin yeniden çıkarıldığı ve aylık bir derginin yayın hayatına girmesinin tasarlandığı ifade ediliyordu.

İsmail Engin : Kültür Evi Bülteni [1994] - Basel ve Çevresi Alevi Bektaşi Tanıtma Kültür Evi Yayını

[İsmail Engin] 1994, İsviçre’de Alevi örgütlenmesinin görünür olduğu bir yıl. Kültür evleri kapsamında Aleviler kamusal alanla buluşmaya başlamışlar..

“Basel ve Çevresi Alevi Bektaşi Tanıtma Kültür Evi” bu bağlamda bir odak haline gelmiş. Nihayetinde 1 Ağustos 1994’te “Kültür Evi Bülteni”ni çıkarmışlar. 

İlk Bülten, 4 sayfalık A4 ebatında “Parasız” dağıtımdadır. 

Kapağında teslim taşı içinde 12 yıldız ve “Alevi Bektaşi Tanıtma Kültür Evi” yazısı, ortasında sembolleştirilmiş Hacı Bektaş Veli resmi ile dikkat çekmektedir. Hemen altında “Ulu Pir Hünkar Bektaşi Veliyi 700.Üncü Yılında Saygıyla Anıyoruz...” yazısı bulunmaktadır. 

Bültendeki tüm yazılar, bireysel imzasızdır; kurum adınadır.

“Kültür Evimizde...” başlıklı yazıda şu hususlar vurgulanmaktadır:

“Kültür evimizin değerli üyeleri, aziz canları. Açılışımızın altıncı ayını geride bırakırken, Alevi Bektaşi tanıtma kültür evimiz, inanç, özgürlük ve demokrasi taleplerinin öncülüğünü İsviçrede ve avrupanın diğer ülkelerinde üzerine düşen görevi başarıyla sürdürmektedir.

İsmail Engin : İkrar - Fransa Alevi Birlikleri Federasyonu Yayın Organı - II

[İsmail Engin] “Fransa Aleviler Birliği Federasyonu” adına “Fransa Aleviler Meclisi” tarafından yapılan 2 sayfalık 17 mayıs 1998 günlü “Basın Açıklaması”, 16 mayıs 1998’de Selestat kentinde toplanan adı geçen oluşumun aldığı 5 maddelik kararlarını içeriyordu.

Buna göre, Fransa’da faaliyet gösteren 13 derneğin yönetim, denetim ve disiplin kurullarından ibaret 120 kişinin katıldığı toplantıyı, ilgili federasyon başkanı Servet Demir açmış; toplantının ilerleyen süresinde Prof. Fuat Bozkurt, Esat Korkmaz ve Kasım Yeşilgül “Aleviliğin Kimi Sorunları” hakkında konuşmalar yapmıştı.

“Fransa Aleviler Meclisi” adına “oy çokluğu”yla alınan ilk karar şu şekildeydi: 

“(...) gençlik, kadın, kültür ve sanat kollarının tüm derneklerden seçilen temsilcilerle oluşturulması,

İbadet, yol ve ocaklarımızın devamı için dedeler kurulunun, dedeler kuruluna bağlı olarak cenaze vakfının oluşması (...)

Fransa alevilerinin çıkaracağı yayın organının ismini[n] «İkrar» olması”...

İsmail Engin : İkrar - Fransa Alevi Birlikleri Federasyonu Yayın Organı

[İsmail Engin] Fransa Anadolu Alevi Birlikleri Komitesi’nin düzenlediği “Fransa 1. Anadolu Alevi Kültür Şenlikleri”; 6 Aralık 1995’te Strasbourg’ta, 23 Aralık 1995’te Lyon’da, 6 Ocak 1996’da Narbonne ve 13/14 Ocak 1996’da Paris’te yapıldı. Şenliklere daveti içeren A5 ebatındaki el ilanında:

“Kültürümüzü yaşatmak ve özgürleştirmek için, içinde olduğumuz her alana renkli bir mozaik taşı olmak için, Fransa’da eşit hak ve özgürlükler için, hepinizi bu etkinliklere aktif katılmaya çağırıyoruz.”

deniyordu.

İki yıl sonra, 24 Ocak 1998 tarihinde Strasbourg’ta yapılan bir kongreyi; 14 Şubat 1998 günlü Milliyet, 14 Şubat 1998 günlü Sabah, 16 Şubat 1998 günlü Hürriyet gazeteleri 14 derneğin bir araya gelmesiyle “Fransa Alevi Birlikleri Federasyonu”nun kurulduğu içeriğiyle haberleştiriyordu.

Söz konusu kongreye Türkiye, Almanya ile dışındaki değişik Alevi kuruluşlarından Ali Kılıç’ın, Murtaza Demir’in Attila Erden’in, Hollanda’dan Alevi kurumları temsilcilerinin yanı sıra Irène Mélikoff ve Kasım Yeşilgül’ün de katıldığı vurgulanıyordu.

“Fransa Alevi Birlikleri Federasyonu”nun ilk başkanı Servet Demir olmuştu.

Ardından 12 sayfadan ibaret “Fransa Alevi Birlikleri Federasyonu Yayın Organı İkrar”, "Benim Kabem İnsandır" mottosu ve “Bülten” şeklinde A3 ebatında, gazete formatında “Ağustos 1998’de yayınlandı. Adı geçen Bülten’in “Fransa Alevi Birlikleri Federasyonu” adına sahibi Servet Demir’di. Yayın Kurulu’nda; C. Suat Coşkun, Hasan Hüseyin Yılmaz, Mustafa Tuncel, Erdal Altun, Ali Rıza Erbay bulunuyordu.

Bülten, ilk sayfasında “Fransa Alevi Birlikleri Federasyonu Kuruluş Açıklaması: ‘Alevilik evrensel bir değerdir’” başlığıyla okurla buluşturulmuştu.

İsmail Engin : Akademi Hâlleri

[İsmail Engin] Yeni olan pek bir şey yok!

Akademi keskin kutuplaşmalardan nasibini alıyor.

"Gelenek" adı altında birbirine benzetilmiş halk oyunları ekipleri gibi, tek tip düşünce kümeleri oluşuyor.

Herkes kendi mahallesinde "ilmî toplantılar" düzenliyor; aynı fikirler dönüp dolaşıp yeniden üretiliyor.

Taraftarları eşliğinde dijital ansiklopediler büyük bir iştahla hazırlanıyor:

Uzun, detaylı maddeler yazılıyor. Bazı başlıklar iki satırı buluyor [insaf gerçekten]. Ve oysa dijital dünyada bir içeriğe ayrılan süre 30 saniyeyi bile geçmiyor.

Yayınlar yapılıyor:

Ortaya çıkan metinler çoğu zaman kütüphanenin tozlu raflarında sessizce kalıyor. Dili ağır, üslûbu kapalı, derdi muğlak… sanki "yayımlandı" demek yeterliymiş gibi.

Tartışmalar sık sık bir güç gösterisine dönüşüyor:

"Benim görüşüm seninkini bastırır" tonunda konuşmalar… referanslar havada uçuşuyor: Foucault şöyle demiş, Gramsci böyle demiş… [tamam onlar öyle demiş de peki ya sen ne diyorsun?]

Eskiler hızla reddediliyor, yerlerine yenisi konulamıyor. Oysa, sadece eleştirmek yetmiyor; yerine yeni bir yöntem, yeni bir yaklaşım inşa etmek gerekiyor.

Bunun için köklü bir zihniyet değişimi şart. Bu da ideolojik kalıplarla mümkün görünmüyor.