İsmail Engin : Alevi Antropolojisi Perspektifinden Şamanik Miras, Ritüel ve Kültürel Dönüşüm, Yeniden Kuruluş Örneğinde Soruyu Değiştirmek

[İsmail Engin] “Gelenek taşındığında ne olur?” ve / veya, “geleneksel bir inanç dünyası başka bir coğrafyaya taşındığında, başka dinî ve kültürel sistemlerle karşılaştığında ve modern dünyaya girdiğinde ona ne olur?” Kimi unsurlar kaybolur. Kimileri biçim değiştirir. Kimileri yeni bir dinî anlam kazanır. Kimileri geçmişteki biçiminden çok farklı olarak yeniden ortaya çıkar...

Yukarıdaki soru, Alevi antropolojisi açısından geçmişin izlerini sürmek anlamını taşımamaktadır.

Bir topluluğun kutsallığı, toplumsal ilişkileri, belleği, tutum - davranışı, doğayı, ölümü, şifayı ve kimliği nasıl örgütlediğini anlamaktır.

Alevilik ile Şamanizm arasındaki ilişkiyi araştırırken temel soru, “Alevilik Şamanizmin devamı mıdır?” olmamalıdır!

Daha anlamlı soru, 

“Orta Asya ve bozkır dünyalarından gelen çeşitli kültürel ve ritüel unsurlar, İslamlaşma, göç, Anadolu’daki kültürel karşılaşmalar ve Alevi topluluklarının kendi tarihsel deneyimleri içerisinde nasıl dönüşmüş, yeniden yorumlanmış ve toplumsal bir sisteme dönüştürülmüştür?” 

şeklindedir.

Ve, bu soru bizi doğrudan Alevi antropolojisinin merkezine taşımaktadır. Zira, Alevilik hem bir inançlar bütünü hem bir topluluk örgütlenmesi, bir ahlâk sistemi, ritüel bir dünya, bir bellek biçimi,  akrabalık ve dayanışma ağı, kutsal mekânlar sistemi, sözlü kültür, tutum - davranış ve müzik pratiği, tarihsel deneyimlerin kuşaktan kuşağa aktarılma biçimi olarak bir “inanç sistemi”nden daha fazlasıdır.

Aleviliği sadece inançlar üzerinden okumak önemli bir eksikliktir. Alevilik, insanın neye inandığından çok daha fazlasını içermektedir.

Bir Alevinin dünyası; cemde, ocakta, dede-talip ilişkisinde, musahiplikte, rızalıkta, lokmada, semahda, nefeste, ziyarette, yas ve ölüm pratiklerinde, gündelik dayanışmada ve topluluk belleğinde somutlaşmaktadır.

O nedenle, Alevi antropolojisi, “Aleviler neye inanır?” sorusuyla sınırlı kalamaz. Bunun yanında; “Aleviler topluluklarını nasıl kurarlar?”, “kutsallığı nasıl üretirler?”, “toplumsal ilişkileri nasıl düzenlerler?”, “geçmişlerini nasıl hatırlarlar?”, “ritüeller aracılığıyla kimliklerini nasıl yeniden üretirler?” sorularının da sorulması ve bunlar üzerinde odaklaşılması gerekir. Ve, “Şamanik miras” da ancak bu toplumsal bağlam içerisinde anlamlandırılabilir.

İsmail Engin : Schamanen Sibiriens – Zwischen den Welten | Sibirya Şamanları – Dünyalar Arasında

[İsmail Engin] “Geleneksel bir inanç sistemi, modern dünyaya girdiğinde veya taşındığında, ona ne oluyor?” Kimi motifler - ögeler kayboluyor, kimileri değişiyor, kimileri ise yeni biçimlerde yeniden ortaya çıkıyor.

Reiss-Engelhorn-Museen tarafından düzenlenen “Schamanen Sibiriens – Zwischen den Welten” (Sibirya Şamanları – Dünyalar Arasında) sergisi, Sibirya’daki Şamanik uygulamaları, kökenlerini ve zaman içinde geçirdikleri değişimleri; hem dinî bir inanç hem de insan, doğa ve ruhlar dünyası arasındaki ilişkiyi düzenleyen kapsamlı bir yaşam biçimi olarak ele alıyor.

Bu yaklaşım, Şamanizmi hem gizemli ritüellerden oluşan bir inanç sistemi hem de insan, doğa, toplum ve ruhlar dünyası arasındaki ilişkileri anlamlandıran çok yönlü bir kültürel yapı olarak değerlendirmeyi mümkün kılıyor.

Şamanlar, Sibirya’nın geleneksel toplumlarında sıradan insanların ulaşamadığı kabul edilen, insanlara görünmeyen ruhlar dünyasıyla iletişim kurabilen ve iki dünya arasında aracılık eden kişiler. Hastalıkların nedenlerini araştırmak ve iyileştirme ritüelleri gerçekleştirmek, toplumsal sorunların çözülmesine katkıda bulunmak, doğa ve hayvanlarla insan arasındaki dengeyi korumak, avcılık ve yaşamın önemli dönüm noktalarıyla ilgili ritüelleri gerçekleştirmek gibi birçok alanda Şamanlara başvuruluyor.

Şamanın rolü, ruhlar dünyasıyla iletişim kurmakla sınırlı kalmıyor; insan ile doğa arasındaki dengenin korunmasını ve topluluğun ruhani ihtiyaçlarının karşılanmasını da kapsıyor.

Serginin “Dünyalar Arasında” başlığı, bu özel konuma gönderme yapıyor; Şamanların toplum içinde önemli bir sosyal ve ruhanî role sahip olduğunu gösteriyor. Geleneksel Sibirya toplumlarında dağlar, nehirler, ormanlar ve hayvanlar fizikî çevrenin parçaları olmanın ötesinde, ruhanî anlamlar taşıyan varlıklar olarak görülüyor; Şamansa, bu alanlar arasında iletişim kurabilen ve gerektiğinde ruhanî dünyaya yolculuk yapabilen kişi olarak kabul ediliyor.

İsmail Engin : Alevi Antropolojisi Bağlamında Bir Tartışma - Rızalık Yolu mu, Tüzük Yolu mu?

[İsmail Engin] Aleviliği günümüzde genel geçer şekilde “rızalık yolu” olarak tanımlamak kadar, rızalığın yerini bütünüyle “tüzük yolu”nun aldığını söylemek yüzeysel bir bakıştır. Antropolojik açıdan soru, rızalık ile tüzüğün birbirinin basit karşıtı olup olmadığının dışında; “Alevi olarak adlandırılan ilişkilerin hangi inanç odaklı toplumsal, hukukî ve kurumsal biçimler içinde yeniden üretildiğidir.”

O nedenle, konuya, “Alevilikte eskiden rızalık vardı, şimdi tüzük var” biçiminde doğrusal bir kayıp anlatısının dışında, “bir ilişki biçiminin başka bir ilişki biçimiyle nasıl eklemlendiği ve dönüştüğü” üzerinden bakmak, gerekmektedir.

Alevi erkânında “rızalık” hem bir ahlâkî ilke hem de insanların birbirleriyle, yol ile, cemaat ile ve erkân ile kurdukları ilişkinin örgütlenme biçimlerinden biridir. Dâr, kişinin, yolun ve cemaatin huzurunda kendi sorumluluğuyla yüzleşmesini; görgü, yol içindeki ilişkilerin, sorumlulukların ve karşılıklı rızanın cem bağlamında yeniden değerlendirilmesini mümkün kılan pratikleri ifade etmektedir.

Dâr ve görgünün temel işlevi, bir kural ihlâlini tespit etmek; ihlâl karşısında bir “ceza” üretmekten çok, bozulan ilişkinin görünür kılınması, tarafların yüzleşmesi, rızanın aranması ve mümkün olduğunda toplumsal ilişkinin yeniden kurulmasıdır.

Tam da burada modern dernekleşme biçimleriyle önemli bir karşılaşma ortaya çıkmaktadır :

Günümüzde Alevi kurumları, modern hukuk düzeninin tanıdığı dernek biçimi içinde örgütlenmektedir. Ve, bu örgütlenme biçimi; üyelik, temsil, seçim, organlar, görev tanımları, genel kurul, yönetim kurulu, denetim ve disiplin gibi kategoriler üretmektedir. Böylece, daha önce farklı bir ilişki mantığı içinde anlam kazanan bazı roller ve kavramlar, yeni bir kurumsal dil içerisinde “yeniden tanımlanmaya” başlamaktadır.

İsmail Engin : Alevi Antropolojisi - Üretken Yapay Zekâ Çağında Aleviliğin Temsili Sorunu

[İsmail Engin] Yapay zekâ, artık ve bir süredir, teknik ve ekonomik bir dönüşümün aracı olmaktan çıkarak, bilgi üretiminin ve kültürel anlamlandırmanın önemli aktörlerinden biri hâlindedir. “Üretken yapay zekâ sistemleri”, kullanıcılarının tarih, din, kültür, kimlik ve toplumsal gruplar hakkında sorular sormasına, kısa sürede cevap almasına imkân tanımakta; uzmanlık, kitap, arşiv veya kurumsal bilgi gerektiren birçok konu, “algoritmik sistemler” aracılığıyla gündelik bilgi alanına taşınmaktadır.

Ve, söz konusu bu dönüşüm, antropoloji açısından “bir kültür veya toplumsal grup, yapay zekâ tarafından nasıl temsil edilmektedir?” sorusu üzerine düşünmeyi gerekli kılmaktadır.

Konu üzerine düşünme pratikleri, özellikle tarihsel olarak farklı aktörler tarafından, farklı biçimlerde tanımlanmış topluluklar bakımından özellikle önem kazanmaktadır.

Alevilik, bu açıdan dikkat çekici bir örnektir.

Alevilik hakkında akademik, dinî, siyasal ve toplumsal alanlarda farklı tanımlamalar bulunmaktadır. Ve, Alevilik, kimi yaklaşımlarda İslam içerisindeki bir yorum, kimi yaklaşımlarda özgün bir dinî-kültürel yapı, kimi yaklaşımlardaysa kültürel kimlik ve hayat biçimi üzerinden ele alınmaktadır.

O hâlde, “Alevilik nedir?” sorusu, hem tanımsal bir soru hem de kimlik, temsil, bilgi ve iktidar ilişkilerini içeren bir sorudur.

“Üretken yapay zekâ”, bu tartışmalı bilgi alanına girdiğinde, farklı kaynaklardan gelen anlatıları tek cevap içerisinde biraraya getirebilmektedir. O nedenle, yapay zekânın Alevilik hakkındaki cevapları, antropolojik açıdan “yeni bir temsil biçimi” olarak değerlendirilebilir. Ancak, bu bağlamda, yeni soru[n] kümeleri de oluşmaktadır: “Üretken yapay zekâ sistemleri, Aleviliği nasıl temsil etmektedir ve bu temsiller Alevi topluluklarının öz-temsilleriyle nasıl ilişki kurmaktadır?”

Ve, bu temel soruya bağlı, şu alt sorular da ortaya çıkmaktadır: 

“Yapay zekâ Aleviliği hangi kavramsal kategoriler üzerinden tanımlamaktadır?”, “Aleviliğin içsel çeşitliliği algoritmik temsillerde nasıl görünür hâle gelmektedir?”, “Yapay zekâ hangi bilgi biçimlerini epistemik olarak daha görünür kılmaktadır?”, “Algoritmik temsillerle Alevi kurumlarının öz-temsilleri arasında nasıl farklılıklar bulunmaktadır?”, “Yapay zekâ, mevcut Alevilik anlatılarını yeniden üretmekle mi yetinmekte, yoksa yeni bir kültürel temsil alanı mı oluşturmaktadır?”

* * *

Temsil, bir toplumsal gerçekliğin basitçe yeniden aktarılması şeklinde görülmemelidir ve o, aynı zamanda “anlam üretme süreci” olarak, anlamların dil, semboller ve kültürel pratikler aracılığıyla üretilmesiyle de ilişkilidir.

İsmail Engin : Alevi Antropolojisi - Geleceğin Aleviliği Nasıl Şekillenebilir?

[İsmail Engin] “Alevi antropolojisi” açısından geleceğin Aleviliğini tartışırken, Aleviliği bir inanç sistemi ve  ritüeller, akrabalık, ocak ilişkileri, bellek, mekân, müzik, cem, gündelik hayat, göç ile kimlik siyaseti üzerinden “yeniden üretilen inanç odaklı bir kültürel dünya” olarak ele almak;  “Alevilik değişecek mi?”den ziyade, “Alevilik değişirken neyi Alevilik olarak koruyacak?” sorusu üzerinde durmak gerekiyor.

Öncelikli olarak; ocak merkezli yapıdan bireyselleşmiş Aleviliğe doğru geçiş yaşanırken geleneksel Alevi toplumsallığında ocaklar, dedeler, taliplik, musahiplik ve yerel ilişkilerin belirleyiciliği ön plândayken, kentleşme ve özellikle Avrupa diasporasının bu yapıyı önemli ölçüde dönüştürdüğü ifade edilmelidir.

O hâlde, gelecekte; Dedeliğin daha fazla sembolik / kültürel bir otoriteye dönüşebileceği; cemlere katılımın, ocak ve taliplik bağından bağımsızlaşabileceği; “Alevi” olmanın giderek kişisel bir kimlik ve etik tercih haline gelebiliceği; geleneksel topluluk denetiminin yerini derneklerin, vakıfların, kültür merkezlerinin ve dijital toplulukların alabileceği öngörülebilir..

Bunların birinin, ikisinin veya hepsinin gerçekleşmesi, Aleviliğin ortadan kalkması anlamına gelmemekte; cemaat merkezli Aleviliğinden kimlik Aleviliğine doğru bir kayma anlamına gelebileceğine işaret etmektedir..

Ve, “inanç mı, kültür mü?” ikileminin önemini yitirebileceği söylenebilir. Alevilerin önemli bir bölümü kendisini “inanç”, bir bölümü “kültür”, bir bölümü ise her ikisinin birleşimi üzerinden tanımlıyor. Antropolojik açıdan ilginç olan, bu kategorilerin birbirini dışlamak zorunda olmamasıdır. Geleceğin Aleviliğinde şu tür bir sentez ortaya çıkabilir: Alevilik; inancını, ahlâkını, ritüelini, tarihsel belleğin ve kültürel kimliğin hepsini içerecek şekilde yorumlanabilir. Buradan hareketle; “Alevilik bir din midir?” sorusundan çok, “Aleviler Aleviliği hangi pratikler aracılığıyla yeniden üretiyor?” sorusu daha açıklayıcı olabilir.

İsmail Engin : İki Ülke Arasında - Göçmenin Memleketi Neresi?

[İsmail Engin] Oradan buraya, buradan şuraya…

"Doğduğum, kütüphanemin olduğu ve bir gün öldüğümde mezarımın kazılacağı topraklar, memleketim benim."

Almanya ile Türkiye arasında kurulmuş bir hayatın içinden bakınca, bu cümlenin anlamı biraz daha karmaşıklaşıyor. Türk göçmen için “memleket” çoğu zaman tek bir ülkenin adı olmuyor; iki ülke arasında bölünmüş, ikisine de sığmayan bir hayatın adına tekabül ediyor.

1960’larda Almanya’ya gelen ilk kuşak, yanında bir valiz ve dönme niyeti taşıdı. “Misafir işçi” denildi onlara. Geldikleri ülkenin dili, kültürü ve gündelik hayatı içinde çalıştılar; fakat zihnilerinin bir yerinde hep “dönüş” vardı.

Valizler kolayca açılmadı. Zira, valiz, yalnızca eşyaların konduğu bir obje değildi. Bir gün yeniden yola çıkmanın ihtimaliydi.

Sonra yıllar geçti. Dönüş ertelendi. Çocuklar Almanya’da doğdu. Torunlar geldi. Evler kuruldu, mezarlar oluştu. Türkiye’de bırakılan hayatla Almanya’da kurulan hayat birbirine karıştı.

Ve sonra bir gün anlaşıldı ki, misafirlik bitmiş; aidiyet sorunu başlamıştı.

İsmail Engin : Arşivler de Seçer - Sansür, Mobbing ve Bellek

[İsmail Engin] Arşiv ve arşivcilik son dönemin moda kavramları. Bireysel arşivler kullanıma açılıyor, kurumsal arşivler oluşturuluyor.

Bir kurumun ya da haber sitesinin arşivine dönüp baktığımızda, çoğu zaman geçmişin tamamını gördüğümüzü “sanıyoruz” yahut “varsayıyoruz”. Oysa, gördüğümüz veya varsaydığımız, geçmişten geriye kalmış seçilmiş kayıtlar ve onlar da geçmişin tamamı değil. Zira, arşiv kendiliğinden oluşmuyor.

Bir olayın haberleştirilmesi, öne çıkarılması, tekrar gündeme taşınması, kayda geçirilmesi, korunması, yıllar sonra yeniden bulunabilmesi; editoryal ve kurumsal tercihlerden geçiyor.

O nedenle, arşiv, bir saklama alanı olmanın ötesine geçiyor; bir seçme, eleme ve görünür kılma alanı oluyor.

Tam da bu yüzden bir arşive bakarken, “ne var?” diye sormak yetmiyor, “ne yok?” diye de sormak gerekiyor. Hatta daha önemlisi: “Neden yok?” sorusunda gizli kalıyor.

Bir olay, kısa süre görünür olup sonra sessizliğe bırakılıyorsa, kayıtları korunmuyorsa veya zaman içinde erişilemez hâle geliyorsa, aynı olayın gelecekte hatırlanması ve yeniden araştırılması zorlaşıyor.

Arşivin seçiciliği, neyi dışarıda bıraktığının dışında neyi içeride tuttuğu ve sürekli yeniden dolaşıma soktuğuyla da ilgili.

Ve burada “sansür” sorunu ortaya çıkıyor.

Sansür, yalnızca ve basitçe, bir içeriğin açıkça yasaklanması veya silinmesi şeklinde gerçekleşmiyor. Bir konunun hiç haberleştirilmemesi, görünürlüğünün sürekli azaltılması, gündemin dışında tutulması veya dolaşımının kesilmesi de kamusal alandaki etkisini değiştirebiliyor.

İsmail Engin : Alevi Belleğine Format Atmak

[İsmail Engin] “Format atmak” deyimi, son zamanlarda siyaset ve Aleviler söz konusu olduğunda sıkça kullanılıyor.

Doğrusunu söylemek gerekirse, bu deyimi tuttum.

Zira, “format atmak” yahut “formatlamak”, bir bilgisayar işleminden aktarılıyor ve bugünün siyasetinde, geçmişi yeniden düzenlemenin, belleği biçimlendirmenin, bazı dosyaları açıp bazılarını kapatmanın, hatta kimi zaman bütünüyle silmeye çalışmanın da betimlemesi oluyor.

Lâkin “format atmak” deyimini tek başına bırakmamak gerekiyor.

Yanına şunları da eklemek, birlikte anmak lâzım.

Biri; aldatmayı, hileyi, kurnazlığı, stratejiyi, mücadeleyi ve iktidarı anlatan “Truva Atı”.

Diğeriyse; direnmenin, hakikatin, inancın ve zulme karşı duruşun simgesi olan “Pir Sultan Abdal”.

Homeros’un İlyada’sındaki anlatıya göre Troyalılar aldatılarak kent surlarının dışına bırakılan tahta at, barış hediyesi de sanılarak kentin içine alınır. Atın içine gizlenen Akalar, içeriden müdahale ederek ve kentin kapısını açarak Troya’nın düşmesini sağlar.

“Pir Sultan Abdal” anlatısında bunun tam tersi vardır.

İsmail Engin : Alevi Antropolojisi Bağlamında İdeal İnsan - Grimm Masalları ile Bir Karşılaştırma

[İsmail Engin] Alevi antropolojisi perspektifinden ideal insan tasarımının; halk anlatıları, menkıbeler, şiirler, deyişler ve ritüeller aracılığıyla “nasıl kurulduğu” önemli bir sorun kümesidir. Jacob ve Wilhelm Grimm kardeşler tarafından derlenen Avrupa [Alman] halk masalları ile Alevi anlam dünyasında Hz. Ali, Hacı Bektaş Veli, Pir Sultan Abdal ve Şah İsmail Hatâyî çevresinde şekillenen anlatılar arasında doğrudan bir köken veya aktarım ilişkisi kurmaktan ziyade, karşılaştırmalar yaparak, farklı kültürel sistemlerin insanı ahlâkî, toplumsal ve sembolik düzeylerde nasıl biçimlendirdiği sorusu üzerinde odaklanmak, ilgili sorun kümesini açabilmek ve bir model oluşturabilmek için ipuçları vermektedir.

İnsan, Alevi anlam dünyasında, bireysel bir varlık olmanın dışındadır; yol içerisinde öğrenen, toplulukla ilişki kuran, rızalık arayan, nefsini terbiye eden ve hakikate yönelen “ilişkisel bir özne” olarak ele alınmaktadır.

Dört Kapı - Kırk Makam, cem, musahiplik, ikrar ve görgü gibi kurum ve pratikler bu oluşumun başlıca alanlarını meydana getirmektedir. Hz. Ali’nin adalet ve yiğitlik imgesi, Hacı Bektaş Veli’nin erenlik ve rehberlik modeli, Pir Sultan Abdal’ın hakikat ve direniş söylemi ile Hatâyî’nin aşk, birlik ve Ehl-i Beyt merkezli şiir dünyası, bu idealin farklı boyutlarını görünür kılmaktadır.

Grimm masallarındaki orman, cadı, ejderha, sihirli obje ve kahramanın sınavı gibi motifler Alevi anlatılarıyla özdeşleştirilmemekte; eşik, sınav, dönüşüm ve toplumsal düzen kategorileri üzerinden karşılaştırılmaktadır.

Alevi anlam dünyasında ideal insan, bir kahraman figürü aracılığının “dışında”; anlatı, ritüel, bellek, topluluk ve gündelik pratiklerin kesişiminde sürekli olarak üretilmektedir.

* * *

Alevi antropolojisinin temel sorularından biri, insanın nasıl tanımlandığı ve hangi inanç odaklı kültürel süreçler aracılığıyla belirli bir insan idealine dönüştürüldüğüdür. Ve bu durum; inanç esaslarının ötesinde; gündelik hayat, topluluk ilişkileri, ritüel, ahlâk, sözlü kültür ve bellek bağlamında ele alınmaktadır.

İsmail Engin : Altan Tan'ın Alevi Sorunu Yaklaşımı [2021]

[İsmail Engin] Altan Tan, 3 Eylül 2021'de The Independent Türkçe'de yayımlanan "Dünyaya ve siyasete yeni bir bakış" başlıklı "Yeni Anayasa" talep ettiği yazısında, Türkiye'nin "Alevi sorunu"na ilişkin dikkat çekici değerlendirmeler yapıyor. 

Tan, sorunun tarihsel köklerini, 1514 Çaldıran Savaşı'na kadar götürüyor ve Osmanlı-Safevi rekabetinin ardından Alevilerin Osmanlı coğrafyasında, Sünnilerin ise İran'da mezhepsel ayrımcılığa maruz kaldığını ileri sürüyor.

Tan'ın yaklaşımının merkezinde, eşit yurttaşlık fikri bulunuyor. 

Ona göre; demokratik bir Türkiye'de devlet, vatandaşın inancını kendisinin tanımlamasına saygı göstermeli; Alevilerin ibadet, eğitim ve kültür alanındaki özgünlükleri hukuken ve fiilen tanınmalıdır.  Tan, bu bağlamda, cemevlerinin ibadethane olarak kabul edilmesi, Alevi çocuklarının kendi inançlarını öğrenebilmeleri ve kamu hizmetlerinde mezhep temelli ayrımcılığın sona erdirilmesi gerektiğini savunuyor.

Ve Diyanet İşleri Teşkilatı'nın kaldırılmasını değil ama özerkleştirilmesini, farklı din ile mezheplere [muhtemelen Şafiiliğe de] ayrım gözetmeden kamu hizmeti sunmasını istiyor; devletin belirli bir mezhebin [muhtemelen Hanefilik] ihtiyaçlarıyla özdeşleşmesinin önüne geçilmesini öneriyor.