İsmail Engin : Alevi Antropolojisi - Dijitalleşmede Alevi Bilgisi, Algoritmik Dijital Bellek ve Dedelik..

[İsmail Engin] Alevilik, antropolojik açıdan yalnızca belirli inanç unsurlarının toplamı şeklinde açıklanamaz, O, aksine; insan, toplum, kutsal, bellek ve etik arasındaki ilişkileri düzenleyen bir anlam dünyasıdır. Ve Aleviliğin temel kavramları yol, ocak, ikrar, rızalık, musahiplik, cem ..  dini kurumlar; toplumsal varoluşu kuran ilişkisel pratikler olarak değerlendirilmelidir.

Aleviliği anlamak, teolojik unsurlarını incelemekten öte, “yol” olarak ifade edilen pratiğini, bu pratiğin hangi toplumsal kurumlar aracılığıyla sürdürüldüğünü ve değişen tarihsel koşullarda nasıl yeniden üretildiğini analiz etmeyi gerektirir.

Bu özellikleri nedeniyle dijitalleşme, Alevilik açısından yalnızca yeni iletişim araçlarının kullanılması olarak değerlendirilemez. Dijital platformlar; Aleviliğin bilgi üretme biçimini, Alevi bilgisinin dolaşımını, ritüel deneyimini, dinî otoritenin kuruluş biçimini ve kolektif belleğin aktarım yollarını dönüştüren yeni bir antropolojik alan yaratmaktadır.

Dijitalleşme, Aleviliğin görünürlüğünü arttıran teknolojik gelişme; Alevilik açısından yeni iletişim teknolojilerinin kullanılması; dinî bilginin dolaşımı, ritüellerin icrası, otoritenin meşruiyeti ve kolektif kimliğin yeniden üretilmesi anlamına gelen antropolojik bir dönüşümdür.

Dijital platformlar; kutsalın deneyimlenme biçimini, dinî  bilginin dolaşımını, ritüellerin icrasını ve topluluğun kendisini yeniden üretme süreçlerini dönüştürmektedir.

Alevi antropolojisi, “Aleviliğin dijital ortamda nasıl temsil edildiği değil; dijitalleşmenin Alevi ritüel ontolojisini ve toplumsal ilişkilerini nasıl yeniden yapılandırdığı” üzerine çalışmaktadır.

Buradan hareketle, Alevi antropolojisi; “Alevilikte insan, topluluk ve kutsal arasındaki ilişki nasıl kurulmaktadır?” sorusu üzerine yoğulaşırken, örneğin, “cem yalnızca bir ritüel midir, yoksa farklı varlıkların (insan, kutsal, geçmiş, topluluk, mekân) ilişkisel olarak üretildiği bir ontoloji midir?”, “rızalık yalnızca etik bir ilke midir, yoksa toplumsal varoluşun temel mekanizması mıdır?”, “Yol kavramı yalnızca gelenek midir, yoksa bilgi, davranış ve tutum ile ahlâkın birleştiği yaşam biçimi midir?” sorularını da açıklamaya çabalamaktadır.

Alevi antropolojisi, dijital platformları nötr iletişim araçları olarak görmemekte; kültürel pratiklerin üretildiği ve iktidar ilişkilerinin kurulduğu sosyal alanlar olarak ele alan antropolojik yaklaşımlara dayanmaktadır.

O hâlde, dijital platformlar, bilgi aktaran araçlar ve Aleviliğin sembolik evrenini yeniden kuran kültürel mekânlardır. Dijital alan, yeni bir “dinî alan” oluşturarak farklı aktörlerin (dedeler, akademisyenler, kanaat önderleri, genç içerik üreticileri ve yapay zekâ sistemleri) dinî sermaye üretmek için rekabet ettiği yeni bir toplumsal uzam yaratmaktadır.

Alevilikte dinî otorite, ocak sistemi içinde şekillenen tarihsel meşruiyet, sözlü bilgi ve ritüel deneyim üzerinden kurulurken, dijital ortamda görünürlük, takipçi sayısı, içerik üretimi ve algoritmik dolaşım yeni sembolik dinî “sermaye” biçimlerine dönüşmekte, dijital platformlar içerik paylaşım alanları; farklı aktörlerin dinî meşruiyet üretmek için rekabet ettiği yeni dinî alanlar hâline gelmektedir.

Dijital platformlar, hangi bilginin görünür olacağını belirleyen algoritmik düzenekler aracılığıyla “yeni iktidar biçimleri” üretmektedir. “Dinî otorite”, dedeler ile talipler arasındaki ilişkiler, platformların teknik mimarisi ve “algoritmik görünürlük rejimleri” üzerinden de yeniden şekillenmektedir.

“Din”, bireysel inanç alanı dışında; iktidar ilişkileri, kurumlar, davranış ve tutumlar ile disiplinler aracılığıyla şekillenmektedir. Aleviliğin dışarıdan temsil edildiği bir alan olarak dijitalleşme; “Alevi geleneği”nin kendi anlam dünyasını yeniden “müzakere” ettiği yeni bir pratik alanıdır. Bu bağlamda, “dijital alan”, Alevi yolunun yerine geçen alternatif bir yapı olarak nitelenemez; o, yolun yeni tarihsel koşullar altında yeniden “müzakere” edildiği karşılaşma alanıdır.

“Alevi yapı”sında dinî bilgi ve otorite büyük ölçüde ocak ilişkileri, dedelik kurumu ve sözlü aktarım üzerinden şekillenir. Dijital ortamda görünürlük, takipçi ağı, içerik üretme kapasitesi ve algoritmik dolaşım, dinî alanın genişlediği yeni sembolik biçimler üretmekte; burada dedeler, araştırmacılar, içerik üreticileri ve dijital platformlar aynı sembolik mücadele alanı içinde yer almaktadır.

Süreç, Aleviliğin temel kurumsal yapılarının ortadan kalktığı bir süreç değildir. Daha çok bu yapıların yeni koşullar altında yeniden yorumlanması anlamına gelir. Ocak ilişkileri fiziksel mekâna ve yüz yüze aktarıma dayanırken, dijital ortamlar bu ilişkileri yeni ağlar içerisinde yeniden kurmaktadır. Alevi antropolojisi için dijitalleşme, Alevi toplumsallığını yok etmeyen; onu farklı biçimlerde yeniden örgütleyen bir süreçtir.

Dijitalleşme, Aleviliğin dışına eklenen teknolojik bir katman olmanın aksine, Aleviliğin kendi temel meselelerini (ritüel, otorite, bellek ve topluluk olma biçimini) yeniden düşünmeye zorlayan antropolojik bir dönüşümdür.

Dijital Alevilik, gelenek ile modernlik arasındaki basit bir karşıtlık üzerinden değil; “süreklilik ve dönüşüm” arasındaki “yaratıcı gerilim” üzerinden anlaşılmalıdır. Ocak, cem, rızalık ve sözlü aktarım gibi temel unsurlar, tamamen ortadan kalkmamakta; yeni medya ortamları içinde farklı biçimlerde yeniden üretilmektedir.

Dijitalleşme, Alevi antropolojisi için yeni bir araştırma konusu; ritüelin, topluluğun ve dinî otoritenin nasıl kurulduğunu yeniden düşünmeye imkân veren kuramsal bir laboratuvar hâline gelirken; Alevilikte “ritüel pratiklerin ve dinî bilginin kim tarafından üretildiği, nasıl aktarıldığı ve hangi aktörler aracılığıyla meşrulaştırıldığı” sorularını da yeniden gündeme getirmektedir.

“Alevi yapı”sında bilgi, büyük ölçüde ocak sistemi, dede-talip ilişkisi ve sözlü aktarım yoluyla dolaşıma girmektedir. Dede, sadece dinî bilgi aktarmaz; yol bilgisini taşıyan, toplumsal sorunlarda rehberlik eden ve cem ritüelinin meşruiyetini sağlayan bir “otorite”dir. O nedenle, dedelik kurumu, dinî bir makam olarak, Alevi toplumsallığının kurucu ilişkilerini sağlamaktadır.

Ancak, dijitalleşmeyle birlikte, dinî otoritenin dolaşım biçimleri değişmektedir. YouTube sohbetleri, podcastler, sosyal medya yayınları ve yapay zekâ tabanlı bilgi sistemleri, Alevilik hakkında bilgi üreten, dolaşıma sokan yeni aktörler ortaya çıkarmaktadır. Bu dönüşüm, geleneksel otoritenin tamamen ortadan kalkması anlamına gelmemekle birlikte otoritenin üretildiği alanın genişlemesine neden olmaktadır.

Çağdaş Alevi bilgi alanında geleneksel otorite (dede, ocak, cem), akademik otorite (araştırmacılar, yayınlar), algoritmik otorite (platformlar ve yapay zekâ sistemleri) olmak üzere üç farklı otorite biçimi karşı karşıyadır. Bu durum, Alevi dinî alanının genişlediğini,  ve fakat aynı zamanda daha karmaşık hâle geldiğini göstermektedir.

Dijital ortamda görünürlük, erişilebilirlik ve bilgi üretme kapasitesi, yeni meşruiyet biçimleri oluşturmaktadır. Bu süreci yalnızca geleneksel otorite ile modern otoritenin karşılaşması olarak görmek, yeterli değildir.

“Dijital alan”, bilginin dolaşımını düzenleyen yeni iktidar mekanizmaları üretmektedir. Algoritmalar, hangi bilginin görünür olacağını, hangi anlatıların daha fazla dolaşıma gireceğini ve hangi aktörlerin daha fazla temsil edileceğini belirleyen yeni düzenleyici güçler “algoritmik otorite”ler hâline gelmektedir. Burada sorun, algoritmanın “görünürlüğü” belirleyip belirlemediği; bunun dışında, bilgi üretip üretmediği, dinî yorumları sınıflandırıp sınıflandırmadığı; normatif bir Alevilik biçimi yaratıp yaratmadığı; seçici, sıralayıcı, ölçülebilir, veri temelli olup olmadığı; kolektif belleği korurken anlamı değiştirip değiştirmediğidir. Zira, aynı zamanda, “dijital bellek”, unutma ve yeniden yazma mekanizmasıdır.

“Algoritmik otorite”, dinî otoritenin algoritmalar tarafından tamamen ele geçirildiğine işaret etmez; dinî bilginin görünürlük koşullarının artık teknik sistemler tarafından da şekillendirildiğini ifade etmektedir. Örneğin bir Alevilik videosunun binlerce kişiye ulaşması, içeriğin niteliğinin yanı sıra platformların öneri sistemlerine, etkileşim oranlarına ve “dijital dolaşım mantığı”na da bağlıdır. Böylece dinî alanın sınırları insanlar, insan-teknoloji ilişkileri tarafından da belirlenmektedir.

* * *

Ritüeller değişmez formlardır; tarihsel ve toplumsal koşullara göre, yeniden biçimlenen pratiklerdir. Çevrimiçi cemler, ritüelin basit kopyası veya eksik bir versiyonu olarak görülmemelidir; onlar, yeni ritüelleşme biçimleridir. Dijital cemler, Alevi antropolojisine ilişkin  önemli bir soruyu da gündeme getirmektedir: “Alevi ritüelinin temel unsurlarından biri olan davranış ve tutumu içeren birliktelik, lokma paylaşımı ve yüz yüze rızalık dijital ortamda nasıl yeniden kurulabilir?”

Bu noktada, davranış ve tutum ile mekân sorunu önem kazanmaktadır. Alevi ritüeli, sözlerle birlikte davranış ve tutumların aynı mekânda kodlanması, bulunması, buluşması, ses, hareket, nefes ve ortak deneyim yoluyla gerçekleşir. Kutsal, zihinsel inanç olmanın ötesinde davranış ve tutumlar, objeler, sesler ve duyular aracılığıyla deneyimlenir ve dijitalleşme, kutsalı ortadan kaldırmaz; ancak kutsal deneyimin maddî koşullarını dönüştürür.

Dijital cemler, ritüellerin toplumsal koşullara göre, yeniden biçimlenen pratikler olduğunu göstermektedir. Bu açıdan, çevrimiçi cemler, geleneksel ritüelin bozulmuş biçimi olarak değil, dijital bağlamda yeniden ritüelleştirilen yeni pratikler olarak görülebilir. Cem, katılımcıları yalnızca ortak ibadet deneyiminde buluşturmaz; topluluk olma duygusunu da yeniden üretir.

Çevrimiçi cemler, ritüelin bu topluluk oluşturucu niteliğini, biçimini, ontolojik temelini dijital bağlamda yeniden tartışmaya açmaktadır. “Fiziksel birliktelik olmadan gerçekleştirilen bir cem, aynı düzeyde ritüel otoritesi üretebilir mi?”, “Lokmanın paylaşılmadığı, bedenlerin aynı mekânda bulunmadığı ve yüz yüze rızalığın gerçekleşmediği çevrimiçi ortamlarda ritüelin meşruiyeti hangi unsurlara dayanmaktadır?” gibi.

Temsil olarak dijital ortamda dolaşıma giren semah videoları, nefes kayıtları ve Kerbelâ anmaları; kutsal anlamın yeniden üretildiği sembolik pratiklerdir. Ve fakat, dijital kimlik, semboller aracılığıyla ve sürekli tekrar edilen performanslarla inşa edilir.

Instagram, TikTok ve YouTube gibi platformlar dönüşümün önemli alanlarıdır. Bu platformlarda semah görüntüleri, nefesler, cem kayıtları ve Alevi sembolleri dolaşıma girerek bireylerin tercihleriyle sınırlı olmayan yeni kimlik performansları ve eylemleri oluşturur. İçerikler görsel materyalle; Alevi anlam dünyasının yeniden üretildiği sembolik pratiklerdir. Ve algoritmalar, hangi sembollerin, hangi ritüellerin ve hangi yorumların dolaşıma gireceğini belirleyerek kimlik üretiminin teknik koşullarını da şekillendirmektedir.

Bir başka ifadeyle, “dijital görünürlük”, aynı zamanda dijitalleşmenin imkân ve yeni güç ilişkileri üreten bir süreç olduğunu gösteren yeni soru kümeleri ortaya çıkarmaktadır:

“Hangi Alevilik görünür olmaktadır?”, “Hangi anlatılar algoritmalar tarafından öne çıkarılmaktadır?”, “Kısa video formatları karmaşık ritüel ve tarihsel bağlamları nasıl dönüştürmektedir?”..

* * *

Alevilik, tarihsel olarak güçlü bir sözlü kültür sözlü aktarımı üzerine kurulmuştur. Nefesler, deyişler, menkıbeler ve ocak anlatıları kuşaktan kuşağa aktarılırken yalnızca bilgi taşımamış; aynı zamanda topluluğun kimliğini ve tarihsel sürekliliğini koruyan toplumsal belleğin taşıyıcılarıdır.

Dijital nefes arşivleri, YouTube kayıtları ve podcastler sayesinde bu bellek korunmakta ve küresel ölçekte dolaşıma girmektedir. Burada yeni olan, dijital kayıtın ötesinde; belleğin hangi parçalarının görünür olacağı, hangi nefeslerin önerileceği ve hangi anlatıların öne çıkarılacağı algoritmalar tarafından belirlendiğidir. O nedenle, günümüzde Alevi belleği topluluk, platformların öneri sistemleri tarafından da biçimlendirilmektedir. Ve bu durum, “algoritmik bellek” olarak adlandırılabilecek yeni bir kültürel süreç ortaya çıkarmaktadır.

“Algoritmik bellek”, geçmişin hatırlanması, saklanması; dijital platformların teknik mantıkları aracılığıyla yeniden düzenlenmesi; dijital sistemler tarafından seçilmesi, sıralanması ve yeniden dolaşıma sürülmesi sürecidir. Bu süreçte, genç kuşaklar, kültürel mirasa ulaşırken, bazı unutulmaya yüz tutmuş nefesler, anlatılar veya tarihsel yorumlar korunur, daha fazla görünür olurken; bazıları dijital dolaşımın dışında kalabilir. Böylece, belleğin korunması ile “belleğin standartlaştırılması” arasında, yeni bir gerilim ortaya çıkar. Ancak, diaspora toplulukları onunla bağ kurar ve bazı anlatılar daha görünür olurken; yerel farklılıklar kaybolabilir; karmaşık gelenekler kısa dijital içeriklere indirgenebilir.

Öte yandan, dijital nefes arşivleri, YouTube kayıtları, podcastler ve çevrimiçi kütüphaneler Alevi kültürel belleğinin yeni taşıyıcıları hâline gelirken; daha önce belirli bölgelerde, ailelerde veya ocak çevrelerinde yaşayan birçok anlatı, küresel dolaşıma açılmaktadır. Özellikle, Avrupa diasporasında yaşayan Aleviler için, dijital arşivler, coğrafi uzaklığı aşan yeni bir kültürel bağ kurma aracı olmaktadır.

“Dijital bellek” yalnızca koruma işlevi görmez; aynı zamanda seçer, düzenler ve yeniden biçimlendirir. Dijital platformların algoritmik yapısı, hangi içeriklerin daha görünür olacağını belirler. O nedenle, günümüz Alevi belleği, topluluk tarafından oluşturulan ve algoritmalar tarafından sıralanan, önerilen, dolaşıma sokulan bir bellektir.

* * *

Dijital Aleviliğin gelişimi, Avrupa diasporasından bağımsız düşünülemez. Alevi topluluklarının artık belirli coğrafyalarda; çok merkezli dijital ağlar içinde örgütlendiğini göstermektedir.

Bu bağlamda, ocak sistemi de yeni biçimler kazanmaktadır. Belirli mekânlar ve soy ilişkileri etrafında örgütlenen ocak yapıları, dijital iletişimle ulusötesi ağlar içinde yeniden işlev kazanmaktadır. Bu dönüşüm, “ağsal ocak” kavramıyla açıklanabilir. “Ağsal ocak”, fiziksel yakınlığın dışında; dijital etkileşim, ortak ritüel deneyimi ve sürekli iletişim ağlarına dayanan yeni bir dinî örgütlenme biçimini ifade eder.

* * *

Yapay zekâ sistemleri, Alevilik hakkında bilgiye erişimde, giderek daha görünür aktörler hâline gelmektedir. Yapay zekâ, pasif bir araç olmanın çok ötesinde; dinî bilgi üretim ağının etkin bir bileşenidir. Ve veri tabanları, algoritmalar, platformlar ve kültürel kaynaklar birlikte, yeni bilgi ağları oluşmaktadır. Yapay zekâ algoritmaları tarafsız bilgi üretmemektedir, bilakis o, belirli veri kümeleri ve güç ilişkileri içinde çalışmaktadır.

Diğer bir anlatımla, yapay zekânın yaygınlaşması, dinî bilgi üretiminde yeni bir dönemi başlatmaktadır. Kullanıcılar, artık Alevilik hakkında bilgi almak için, kitapların, dedelerin veya akademik kaynakların yanı sıra yapay zekâ sistemlerine de başvurmaktadır. Bu gelişme, dinî bilginin üretim biçimlerini, otorite ilişkilerini yeniden düşünmeyi gerektirmektedir.

Yapay zekânın bilgi üretimi, geleneksel Alevi bilgi aktarımından farklıdır. Dede-talip ilişkisinde bilgi yalnızca aktarılmaz; ilişki, bağlam, deneyim ve ahlâkî sorumluluk içinde öğrenilir. Yapay zekâ, büyük veri kümeleri üzerinden cevap üretir; Aleviliğin kavramsal bilgisini aktarabilir; ancak yol bilgisinin yaşantı, ilişki ve etik boyutlarını aynı biçimde yeniden üretemeyebilir.

“Algoritmik dedelik”, yapay zekânın dedenin yerini alacağına işaret etmez; dinî bilgiye yeni bir aracılık biçiminin ortaya çıktığını ifade eder. Nasıl ki, tarihsel süreçte yazılı kaynaklar ve akademik çalışmalar sözlü aktarımın yanına eklenmişse, yapay zekâ da günümüzde sınırları, doğruluk ölçütleri ve kültürel temsil kapasitesi eleştirel biçimde incelenmesi gereken yeni bir bilgi aracısı olarak ortaya çıkmaktadır.

“Algoritmik dedelik” kavramı, dedelik kurumunun ortadan kaldırmaz; dinî bilginin dolaşımında, ona erişim süreçlerinde yeni aracılık biçimlerinin ortaya çıktığını ifade etmektedir. Burada sorun, teknolojinin dinî bilgi üzerindeki etkisinın dışında; otoritenin insan ve algoritmalar arasında nasıl yeniden dağıldığıdır.

* * *

Instagram, Alevi kimliğinin dijital ortamda görünürlük kazandığı önemli platformlardandır. Alevi kimliklerini fotoğraflar, semah görüntüleri, Kerbelâ anmaları, Muharrem orucu paylaşımları ve deyişlerle kamusal olarak performe etmektedir. Kimlik sabit bir özellik olmanın dışında; sürekli yeniden üretilen kültürel bir performansa dönüşmektedir.

Instagram, Alevi belleğinin “dijital arşivi”ni oluşturmaktadır. Geçmişte yalnızca aile, ocak veya cem topluluğu içerisinde aktarılan semboller bugün dijital dolaşıma girerek kolektif belleğin yeni taşıyıcıları hâline gelmektedir.

* * *

Alevilik, tarih boyunca sözlü performans kültürü üzerine kurulmuştur. Nefesler, deyişler, semahlar ve menkıbeler hem bilgi aktarmak hem de topluluğu yeniden üretmek için icra edilir. TikTok videoları yeni performans alanları oluştururken, ritüelin ortak deneyim üretme özelliği, kısa ve bireysel dijital içeriklerde zayıflayabilmektedir. Böylece ritüelin toplumsal boyutu bireysel gösteriye dönüşme riski taşımaktadır.

* * *

“Alevi geleneği”nde dinî bilgi, büyük ölçüde yüz yüze ilişkilere ve dede-talip bağlarına dayanmaktadır. YouTube yayınları, bu ilişkiyi mekândan bağımsız hâle getirmektedir. Orada geleneksel karizmatik ve soy temelli dinî otorite, dijital görünürlük ve takipçi sayısıyla desteklenen yeni otorite biçimleriyle karşılaşmakta; dinî meşruiyet, ocak mensubiyeti; dijital erişilebilirliğe, görünürlüğe ve bilgi üretme kapasitesiyle de ilintilendirilmektedir. Bu durum çevrimiçi ve çevrimdışı dinî yaşamın içiçe geçtiği “hibrit dinî alanların” oluştuğunu göstermektedir.

* * *

Alevi antropolojisinin merkezinde cem bulunmaktadır. Cem ibadet; rızalık, musahiplik, dayanışma ve toplumsal düzenin yeniden üretildiği ritüel bir kurumdur.

Lâkin, ritüeller değişir; toplumsal koşullara göre yeniden şekillenir. Bu açıdan çevrimiçi cemler, ritüelin kaybından çok yeni bir ritüelleşme biçimi olarak okunabilir.

* * *

Dijital nefes arşivleri, Alevilikle ilgili sözlü mirası kalıcı dijital kayıtlara dönüştürmektedir. Bellek, bireysel değil toplumsaldır. Dijital arşivler, bu toplumsal belleğin yeni taşıyıcıları olmakla birlikte, belleğin dijitalleşmesi, bilgiyi yerel bağlamından kopararak evrensel dolaşıma açmaktadır. Böylece bilgi korunurken, bağlamı değişmektedir.

* * *

İkincil sözlü kültür örneği Podcastler, Alevi anlatı geleneğinin çağdaş biçimi olarak değerlendirilebilir. Dijital teknoloji aracılığıyla yeniden sözlüleşen bilgi, diaspora toplulukları arasında kültürel sürekliliği desteklemektedir. Bu süreç, sözlü kültürün ortadan kalkması değil; teknolojik araçlarla yeniden yapılandırılması anlamına gelmektedir.

* * *

Yapay zekâ sistemleri, dinî bilgiye erişimde yeni bir aracı aktör olarak ortaya çıkmaktadır. Antropolojik açıdan bu durum, dinî bilginin üretim ve dolaşım süreçlerini değiştirmektedir.

Yapay zekâ, pasif bir teknoloji olarak algılanmamalıdır. Burada, insanlar, dijital platformlar, algoritmalar, veri tabanları ve dinî aktörlerle birlikte bilgi üretim ağının bir parçasıdır. Böylece, dinî otorite insan aktörlere ait olmaktan çıkmakta, insan ve teknoloji arasındaki ilişkiler içinde yeniden şekillenmektedir.

Ve lâkin, algoritmalar, Aleviliğin yerel ocak geleneklerini, bölgesel farklılıklarını ve sözlü aktarımın bağlamsal niteliğini tam olarak temsil edemeyebilir; yapay zekâ, dinî bilginin standartlaşmasını teşvik ederken, Aleviliğin çoğul yapısını yeterince yansıtmayabilir.

* * *

Alevi antropolojisi açısından dijitalleşme, iletişim teknolojilerinin yaygınlaştırmakla birlikte iletişim biçimlerini değiştirmenin dışında, ritüelin ontolojisini, dinî otoritenin meşruiyetini, kolektif belleğin üretimini ve topluluğun örgütlenme biçimlerini dönüştürmektedir.

Bu süreç; ritüelin yeniden biçimlenmesi, dinî otoritenin dönüşmesi, kültürel belleğin dijitalleşmesi, kimliğin performatif olarak yeniden kurulması ve dinî pratiklerin yeni toplumsal alanlarda yeniden üretilmesi olarak okunmalıdır.

Yapay zekâ ve dijital platformlar, “Alevi geleneği”nin yerine geçen yapılar olarak düşünülmemelidir; onun yeni koşullar altında müzakere edildiği, dönüştüğü ve yeniden anlam kazandığı antropolojik alanları oluşturmaktadır.

Dijital Alevilik, çevrimiçi dinin karmaşık bir örneği; ritüel, otorite, bellek ve ağ ilişkilerinin yeniden kurulduğu özgün bir antropolojik alan olarak ele alınmalıdır.

Dijitalleşme, Aleviliği geleneksel yapısından koparan dışsal bir etki, geleneksel yapıların tamamen yerini alan bir süreç olarak değerlendirilmemelidir. O, Aleviliğin temel kurumlarının yeni tarihsel koşullar altında yeniden şekillendiği bir dönüşüm sürecidir.

Ritüeller dijital ortamlarda yeniden icra edilmekte, dinî otorite yeni aktörlerle paylaşılmakta, kültürel bellek algoritmik süreçlerle yeniden düzenlenmekte, bilgi üretimi insan-teknoloji ilişkileri içinde yeniden kurulmaktadır. Onun aracılığıyla, daha çok fiziksel cem ile dijital cem, sözlü aktarım ile dijital arşiv, dede otoritesi ile algoritmik aracılık arasında yeni bir ilişki biçimi üretmektedir.

Dijital Alevilik, yalnızca sosyal medya kullanımı veya çevrimiçi dinî pratikler üzerinden anlaşılmamalıdır. O, Alevi yolunun temel unsurlarının dijital çağda nasıl yeniden anlam kazandığıdır. Bu dönüşümü açıklamak için “algoritmik otorite”, “algoritmik bellek” ve “algoritmik dedelik” gibi kavramlar, Alevi antropolojisi ile dijital antropoloji arasında yeni tartışma alanları açabilecek analitik araçlar olarak değerlendirilebilir.

Bununla birlikte dijitalleşme, dijital Alevilik, kaybolan bir geleneğin hikâyesine odaklanmayan; değişen toplumsal koşullar içinde kendinî yeniden kuran yaşayan bir kültürün antropolojik inceleme alanıdır.

Ve Alevi antropolojisi açısından dijitalleşme, teknolojik bir yenilikten çok daha fazlasıdır. Bu süreç, kutsalın deneyimlenme biçimlerini, topluluğun örgütlenme yollarını, Aleviliğin sosyo-kültürel yapısını yeni koşullar içinde yeniden görünür hâle getiren bir dönüşümdür.

Alevi antropolojisi, dijitalleşme bağlamında “ritüelin kutsallığı fiziksel birliktelikten mi kaynaklanır, yoksa ilişkisel bağlardan mı?” soruna yönelir. Bu bağlamda, örneğin, “çevrimiçi cem gerçekten cem midir?”, “bir nefesi YouTube’dan dinlemek ile cem içinde dinlemek arasındaki fark nedir?”, “dijital katılım ‘hazır bulunma’ kavramını değiştirir mi?” sorularını da gözetir.

Dijital ortamlar; cem pratiğini yeniden şekillendirmekte, dinî otorite biçimlerini çoğullaştırmakta, kültürel belleği algoritmik süreçlerle dönüştürmekte, bilgi üretiminde yeni aktörler ortaya çıkarmaktadır.

Bu nedenle dijital Alevilik, teknolojinin gelenek üzerindeki etkisinden ziyade; Alevi yolunun dijital çağda “yeniden müzakere edilmesi” olarak anlaşılmalıdır.

Dijital platformlar, Aleviliğin bilgi üretme biçimini, Alevi bilgisinin dolaşımını, ritüel deneyimini, dinî otoritenin kuruluş biçimini ve kolektif belleğin aktarım yollarını dönüştürürken temel soru artık “Alevilik dijital ortamda nasıl temsil edilmektedir?” olmanın dışındadır.

Alevi antropolojisi, “dijital ortam, Aleviliğin toplumsal ve ritüel yapısını nasıl yeniden kurmaktadır?”, “yapay zekâ, hangi Aleviliği öğreniyor?”, “veri kaynakları, kim tarafından oluşturuluyor?”, “azınlık dinî gelenekler, büyük veri içinde nasıl temsil ediliyor?”, “standartlaştırılmış bilgi, Aleviliğin çoğulluğunu azaltır mı?” “Aleviler, yapay zekâya hangi soruları soruyor?” ve “verdikleri cevaplara, güveniyorlar mı?”, “yapay zekâyı dede yerine koyuyorlar mı?”, “yanlış veya eksik bilgi fark edildiğinde, ne oluyor?” sorularını açıklamaya çalışmaktadır.

Alevi antropolojisi, ayni şekilde “bir dedenin YouTube kullanım deneyimi”, “genç Alevilerin TikTok üzerinden kimlik kurması”, “Avrupa’daki çevrimiçi cem katılımcılarının deneyimleri” ve “yapay zekâdan Alevilik bilgisi alan kullanıcıların algıları” ile “dijitalleşme ne yapıyor?”, “otorite nasıl değişiyor?” , “bellek nasıl dönüşüyor?”, “yapay zekâ ne yapıyor?”; “dijital platformlar, Aleviliğin ilişkisel bilgi ve ritüel düzenini hangi yeni otorite, bellek ve topluluk biçimleri aracılığıyla nasıl yeniden üretmektedir?”, “dijital algoritmada Alevilik, Türkiye’deki Alevilik ile Avrupa diasporasındaki Aleviliği aynı şekilde mi dönüştürüyor?” üzerinde durmaktadır.  | @ismailenginhd [31.7.2026]