İsmail Engin : Sosyo-Teknik Aktör Olarak Yapay Zekâya Eleştirel – Antropolojik Bakış yahut Yapay Olanın Antropolojisi

[İsmail Engin] Yapay zekâ, şimdilerde sadece mühendislerin ya da teknoloji şirketlerinin gündeminde bulunmuyor. 

Antropologlardan eğitimcilere, dilbilimcilerden sanatçılara kadar farklı disiplinlerden araştırmacılar, “üretken yapay zekâ”nın insan yaşamını nasıl dönüştürdüğünü; insanı “yeniden” yazıp yazmadığını veya nasıl yazdığını anlamaya çalışıyor.

Son dönemde yayımlanan kapsamlı çalışmalar, yapay zekânın yalnızca yeni bir araç değil; emek, yaratıcılık, bilgi üretimi, inanç ve toplumsal ilişkileri yeniden şekillendiren güçlü bir “sosyo-teknik aktör” haline geldiğini ortaya koyuyor.

Ortak vurgu, yapay zekânın yalnızca metin ya da görsel üreten sistem olarak değerlendirilmemesi gerektiği yönünde.

Gelişmelerin odağındaki yapay zekâ; akademik yazarlık, eğitim süreçleri, kültürel mirasın korunması ve hatta dini ritüeller gibi pek çok alanda yeni tartışmaları beraberinde getiriyor.

O nedenle, antropologlar, yapay zekâyı teknolojik bir yenilikten çok “toplumsal bir dönüşümün parçası” olarak ele alıyor.

Bu bağlamda, en dikkat çekici başlıklardan biri “yazarlık” kavramının yeniden tanımlanması :

"Üretken yapay zekâ"nın metin üretiminde giderek daha fazla kullanılması, bir eserin gerçek yazarının kim olduğu sorusunu yeniden gündeme taşıyor.

Akademisyenler, yapay zekâ destekli çalışmaların şeffaf biçimde açıklanmasını savunurken, antropolojinin etik ilkeleri doğrultusunda bu kullanımın açık şekilde belirtilmesini öneriyor. 

Böylece, bilimsel üretimde güvenilirlik ve hesap verebilirliğin korunması hedefleniyor.

Üniversitelerde yaşanan deneyimler, bu tartışmaları güçlendiriyor :

Pek çok öğretim üyesi, öğrencilerin yapay zekâyı araştırma desteğinin dışında ve onunla birlikte, doğrudan ödev hazırlamak amacıyla da kullandığını belirtiyor. Ve hatta, kimi durumlarda yapay zekânın uydurduğu kaynaklar ve hiç yazılmamış makaleler, akademik çalışmalarda gerçekmiş gibi sunulabiliyor.

Bu durum, salt akademik dürüstlük değil, eleştirel düşünme becerilerinin geleceği konusunda da kaygıları artırıyor.

Eğitim uzmanları :

Asıl tehlikenin kopya çekmekten daha büyük olduğunu düşünüyor; yapay zekânın eğitim sistemine verimlilik odaklı değil, öğrenmeyi güçlendirecek şekilde entegre edilmesi gerektiği savunuluyor.

Onlara göre; öğrenciler, karmaşık problemler üzerinde düşünme, belirsizlikle mücadele etme ve bağımsız analiz yapma gibi üniversite eğitiminin temel kazanımlarını yapay zekâya devrettiklerinde, uzun vadede uzmanlaşma süreçleri zayıflıyor.

Kültürel açıdan :

Yapay zekânın etkileri daha da derinleşiyor.

Özellikle sözlü kültürün güçlü olduğu yerli topluluklarda, ataların seslerinin ya da geleneksel anlatıların yapay olarak yeniden üretilmesi, kültürel özgünlük ve temsil sorunlarını beraberinde getiriyor.

Araştırmacılar, teknolojinin yalnızca teknik değil, aynı zamanda etik ve kültürel sonuçlarının da dikkate alınması gerektiğini vurguluyor.

Yapay olanla yapay olmayanın fark edilmesi :

Yapay zekâ tarafından üretilen içerikleri ayırt etme çabaları yeni bir araştırma alanı oluşturuyor.

Görsellerdeki anatomik hatalar ya da metinlerdeki belirli kalıplar üzerinden geliştirilen tespit yöntem ve tekniklerinin zamanla yetersiz kalabileceği belirtiliyor.

Zira, yapay zekâ geliştikçe bu ipuçları da hızla değişiyor. Böylece yalnızca içeriklerin değil, yazarlığın ve güvenilir bilginin kendisi de daha belirsiz hale geliyor.

Tarihe - belleğe etki :

Yapay zekâ ile tarihsel bilgi sistemleri arasında kurulan bağlantılar ele alındığında; günümüz, büyük dil modellerini geçmişte kullanılan matematiksel ve mistik metin çözümleme teknikleriyle karşılaştırıyor.

Bu yaklaşım, algoritmaların yalnızca hesaplama araçları değil, insanların düşünme biçimlerini ve toplumsal ilişkilerini dönüştüren kültürel sistemler olarak da değerlendirilebileceğini gösteriyor.

“Yapay Olanın Antropolojisi” :

Başlığı altında yürütülen disiplinlerarası çalışmalar, insan ile makine arasındaki ilişkinin geleceğine odaklanıyor. Ve bu çalışmalarda, farklı alanlarda insan ile yapay sistemler arasında kurulan ilişkilere bakılıyor.

Ortaya çıkan tablo, yapay zekânın yalnızca teknolojik gelişmenin değil, insan olmanın anlamını yeniden tartışmaya açan bir dönüşümün merkezinde yer aldığını gösteriyor.

Görünen o ki, önümüzdeki yıllarda yapay zekâ hakkındaki tartışmalar, yazılımın teknik kapasitesinden çok insanın bilgi üretme, öğrenme, yaratıcılık ve toplumsal yaşam biçimleri üzerindeki etkileri etrafında şekillenecek.

Antropolojinin ortaya koyduğu eleştirel bakış, bu dönüşümü anlamak için giderek daha önemli bir rehber haline geliyor. | @ismailenginhd [04.7.2026]