İsmail Engin : Cem Dergileri - Mizahın, Muhalefetin ve Kimlik Arayışının Aynası

[İsmail Engin] Cem dergisi, Türkiye basın ve düşünce tarihinin farklı dönemlerinde farklı misyonlar üstlenmiş önemli yayınlardan biri olarak dikkat çekiyor.

İlk kez 1910 yılında karikatür sanatının öncülerinden Mehmet Cemil Cem tarafından yayımlanan dergi, 1912’ye kadar Osmanlı’nın son yıllarında mizah yoluyla toplumsal ve siyasal eleştirinin etkili örneklerini sundu.

Cumhuriyet’in ilanından sonra 1927'de yeniden yayın hayatına dönen Cem, yeni rejimin heyecanını paylaşmasına rağmen eleştirel karikatürleri nedeniyle kısa sürede siyasi baskılarla karşılaştı. Açılan davalar ve verilen hapis cezaları, dönemin basın özgürlüğü tartışmalarını da gözler önüne serdi. Harf İnkılâbı sonrasında yapılan ikinci yayın girişimi de uzun ömürlü olmadı ve dergi 1929 yılında yayın hayatına veda etti.

Dönemin dikkat çeken yönlerinden biri, siyasi eleştirilerin Bektaşi fıkraları ve mizahi anlatılar üzerinden aktarılmasıydı. “Bekri Hasan Baba” gibi karakterler aracılığıyla zaman zaman iktidar-muhalefet ilişkileri hicvedilirken, Bektaşi kültürünün hoşgörülü ve nüktedan dili toplumsal eleştirinin önemli araçlarından biri haline geldi.

Yaklaşık kırk yıl sonra, 1966’da aynı isimle "ortaklık adına" Abidin Özgünay öncülüğünde yayımlanmaya başlayan Cem dergisi, bu kez bambaşka bir misyon üstlendi.

Derginin odak noktasında Alevi-Bektaşi kimliğinin görünürlüğü ve hak mücadelesi vardı. İlk yıllarında Alevi-Bektaşi inancını tanıtmayı ve kimlik bilincini güçlendirmeyi amaçlayan dergi, zamanla daha siyasi içeriklere de yer veren bir yayın çizgisi benimsedi. 1969’a kadar 18 sayı çıktı.

Antropoloji ve Aleviler - Alevilik: Türkiye'de Alevilik: Antropolojik Bir Yaklaşım

[İsmail Engin - @kanalkultur] S. Murat Okan, 1999'da Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Antropoloji Anabilim Dalı'nda [Prof.] Dr. Tayfun Atay danışmanlığında, "Etnisite, Din ve Kültür İlişkisi: Aleviliğin Tarihsel Boyutu ve Cem Vakfı Örneğinde Bugünü Üzerine Sosyal Antropolojik Bir Değerlendirme" adıyla bir yüksek lisans tezi hazırlamış.

Okan, adı geçen çalışmasında "geleneği yeniden tanımlama çabasındaki dernek ve vakıf gibi çevreler"den Cem Vakfı'nı ve bu vakfın yayın organı Cem Dergisi'ni ele alıyor.

S. Murat Okan, söz konusu tezinde özetle,

"Türkiye'de Alevilik 1990'ların başından itibaren hızlı bir şekilde dernekleşme ve yayın faaliyetiyle ülke gündemine girmiştir. Sivil toplum alanında kendini gösteren ve Alevilik tarihi açısından yeni olan bu dönemde, Alevi kimliği geleneğe bakılarak yeniden inşa edilmektedir." 

diyor.

Murat Okan'ın yüksek lisans çalışması, 5 yıl sonra geliştirilerek "Türkiye'de Alevilik: Antropolojik Bir Yaklaşım" adıyla okura sunulmuş.